Boş evler ve kazan daireleri arasında

“Ekim Devrimi ile kurulan işçi iktidarı, kapitalizmin 21. yüzyılda halen çözemediği barınma sorununa en zorlu koşullarda bu kadar yalın bir çözüm üretebilmişti. Bu eşsiz deneyim sayesinde sağlıktan eğitime, bilimden sanata insanı merkeze alan bir planlamayla nelerin başarılabileceği tüm canlılığıyla yaşandı.”

OECD ve Avrupa Birliği istatistiklerine göre, Avrupa genelinde yaklaşık 11 milyon boş ev bulunurken, kıtadaki toplam evsiz insan sayısı 4 milyon civarında. Sadece İspanya’da 3.4 milyon, Fransa’da 2.4 milyon boş konut yatırım portföylerinde bekletiliyor. Bu çıplak gerçeğe rağmen İspanya’da konut krizinin sembolü haline gelen 87 yaşındaki Mari Carmen, kirasını karşılayamadığı evinden zorla çıkarılmasının ardından hayatını kaybetti. Türkiye’de de tablo farklı değil. Milyonlarca emekçi sefalet ücretleriyle fahiş kiraları ödemeye çalışıyor veya başını sokabileceği bir ev için elini kolunu bankalara kaptırıyor. Rant odaklı politikalar yüzünden sellerde, depremlerde bu evler onlara mezar oluyor. Barınma konusundaki bu tablo, kapitalizmin insanlık dışı bir sistem olduğunun açık kanıtıdır.

Rant değil, insan hakkı

Sosyalist şehircilik anlayışında ise özel toprak mülkiyeti ve arazi rantı yoktur. Ekim Devrimi’nin ardından bu anlayışı gerçeğe çeviren SSCB’de konut ve barınma hakkı tüm emekçiler için temel bir hak olarak kabul edilmiştir. Kent yaşamı ve bizzat kentin kendisi toplumsal gerekliliklere ve insanın temel ihtiyaçlarına göre merkezi olarak planlanmaya çalışılmıştır.

Bunun nasıl bir başarı olduğunu anlamak için devralınan mirasa bakmak gerekir. Devrim öncesi Çarlık Rusyası’nın başkenti Petrograd’da eşitsizlik korkunçtu. Merkezde devasa aristokrat konakları yer alırken, çeperlerdeki işçiler insanlık dışı koşullarda yaşıyordu. 1908 verilerine göre Petrograd’daki tekstil işçilerinin yüzde 60’ı fabrikalara ait koğuşlarda yan yana uyuyor, Moskova’da tek odada ortalama 11 işçi kalıyordu. İşçi mahallelerindeki evlerin yüzde 85’i suyu ve ısıtması olmayan ahşap kulübelerdi.

Komünalkalardan Hruşçovkalara

Bolşevikler iktidara geldiklerinde ilk adım büyük mülkiyetin kamulaştırılması oldu. Buna bağlı olarak lüks oteller, boş şatolar ve devasa apartmanlar işçi komünlerine dönüştürüldü. Çarlık rejiminden devralınan konut sorunu Komünalka denilen ortak apartman yaşamını doğurdu. Petrograd Sovyeti’nin kararıyla zenginlerin evleri paylaşıma açıldı. Eski ev sahiplerine kişi başı birer oda bırakılırken, boşta kalan odalara evsiz işçi aileleri yerleştirildi. Dünün varlıklı kesimleriyle ile işçi aynı mutfağı ve banyoyu paylaşmaya başladı. Bu zorunlu ortak yaşam çatışmalar barındırsa da tek odada 11 kişinin yattığı ve donarak ölümlerin yaşandığı Rusya’da devrim niteliğinde bir iyileşmeydi.

1920’ler ve 30’lardaki hızlı sanayileşmenin yarattığı göç ve 2. Dünya Savaşı’nın SSCB’de 25 milyon insanı evsiz bırakan yıkımı büyük bir kriz doğurdu. Bu durum, Sovyet mühendisliğini konut inşasını “sanayileştirmeye” itti. 1950’ler sonunda eşi görülmemiş bir hızda konut üretimi başladı. Fabrikalarda dökülen prefabrik beton panellerle Hruşçovka adı verilen 5 katlı apartmanlar inşa edildi.

Buralarda vatandaşlar konutun tapusuna değil, “kullanım hakkı”na sahipti. Bu hak çocuklara devredilebilirdi. Konut alınıp satılamadığı için emlak spekülasyonu yoktu. Kira bedeli; elektrik, su ve doğalgaz dahil, en düşük maaşlı bir işçinin aylık gelirinin sadece yüzde 2’si ile 3’ü arasındaydı. Evden atılma veya kredi borcu altında ezilme gibi kavramlar yoktu. Tahsisler, yerel Sovyet meclisleri ve sendikalarca yapılırdı; parası olan değil, ihtiyacı olan (çok çocuklular, engelliler, gaziler) öne geçerdi.

Sosyalist şehirciliğin hücresi: Mikrorayonlar

Bu yeni dönemin kalbinde Mikrorayon adı verilen yerleşim bölgeleri vardı. Kapitalist rant planlamasının aksine mikrorayonlar, şehri 10-20 bin nüfuslu eşitlikçi modüllere böldü. Bir sakinin okula, kreşe veya polikliniğe ulaşması için araç kullanmasına gerek kalmayacak şekilde her şey 500 metrelik yarıçap içine yerleştirildi. Trafik mikrorayonun dışından akar, binaların ısınması merkezi termik santrallerden (TETs) sağlanırdı.

Mikrorayonlar sadece bir mühendislik başarısı değil, sınıfsal ayrışmayı ortadan kaldıran merkezlerdi. Daireler maliyet için 30-45 metrekare olarak tasarlanırken, binaların ortasındaki geniş yeşil alanlar “Dvor” (Avlu) olarak kurgulandı. Bu tasarım, bireyleri dar evlerinden çıkarıp kolektif avlulara itiyordu. Dvor; çocukların güvenle oynadığı, işçilerin mesai sonrası buluştuğu ferah bir açık hava oturma odasıydı. Bireyi yalnızlaştıran kapitalizmin aksine, kolektif yaşam burada üretiliyordu.

Ekim’den Sonsuzluğa

Ekim Devrimi ile kurulan işçi iktidarı, kapitalizmin 21. yüzyılda halen çözemediği barınma sorununa en zorlu koşullarda bu kadar yalın bir çözüm üretebilmişti. Bu eşsiz deneyim sayesinde sağlıktan eğitime, bilimden sanata insanı merkeze alan bir planlamayla nelerin başarılabileceği tüm canlılığıyla yaşandı.

Ekim Devrimi’nin 109. yıldönümüne yaklaştığımız bugünlerde; Kavel Alpaslan, Sovyetler Birliği’ndeki bu deneyimlere ilişkin makalelerini “Ekim’den Sonsuzluğa” adıyla kitaplaştırdı. Bu tarihsel deneyimin hayata dokunuşlarını hatırlamak ve sosyalizmin bir ütopya olduğu masalını anlatanların yüzüne gerçekleri vurmak isteyen herkesin okuması dileğiyle…

* Bu yazıdaki tarihsel veriler ve istatistikler için Kavel Alpaslan’ın “Ekim’den Sonsuzluğa” kitabındaki konu ile yazılarından, İsmet Doğan’ın Evrensel gazetesinde yayımlanan “SSCB’de barınma” makalesinden, Aris Dougas Chavarria tarafından yazılan “Trialling… and erring: A historical overview of housing in Petrograd, Leningrad, and Saint Petersburg” başlıklı makaleden yararlanılmıştır.