Sülün Osman’dan plaza CEO’larına…

Türkiye’de kapitalizm kurumsallaştıkça soygunun estetiği de pürüzsüzleşmektedir. Eskiden dolandırıcı, en azından görünürde devletin polisi ya da yasasından kaçan “kanun kaçağı” idi. Bugün ise dolandırıcı, cebimizdeki 200 liralık resmi banknotlara imza atan eski devlet bürokratının ta kendisidir. Eskiden Sülün Osman devletin köprüsünü “gizlice” satardı; bugün CEO’lar devletin resmi fon platformu üzerinden, yasal güvencelerle işçinin alınterini hortumlamaktadır.

Her dönemin kapitalizmi, kendi sömürü aygıtlarıyla birlikte o soygunun “yüzünü”, yani görsel simgelerini de yaratır. Hafızalarımıza kazınan vurgunlara, yine o vurgunların hafızalarımıza kazınan simgeleri üzerinden bakarsak, sıradan sokak kurnazlığının nasıl kurumsal “devletli” bir yağmaya dönüştüğünü görsel olarak da izleyebiliriz.

Hafızalarımızı yoklayalım: 1950’lerin ve ‘60’ların meşhur dolandırıcısı Sülün Osman’ın o sararmış siyah-beyaz fotoğrafları gözümüzün önüne gelir. Takım elbiseli ama kasketli, hafif taşra şivesi olan, sokak kültürüyle yoğrulmuş bir figür… Saf Anadolu köylüsüne Galata Köprüsü’nü, Kız Kulesi’ni ya da şehir hatları vapurlarını satan adam… Sülün Osman, Türkiye’de kapitalizmin o ilk kente göç döneminin “masum” yüzüydü. Dolandırıcılık bireyseldi, mekânı ise sokaktı.

1980’lere, 12 Eylül rejiminin neo-liberal yıllarına gelindiğinde kimlikler de birden değişti. Banker Kastelli’nin o meşhur televizyon reklamlarını hatırlayın. Kastelli, Sülün Osman gibi sokakta gizlenmiyor; dönemin en ünlü sinema yıldızlarına reklam filmi çektirip ekrandan halka güven pompalıyordu. Gözlüğü, briyantinli saçları ve kravatlarıyla Banker Kastelli, Türkiye’de 12 Eylül faşizminin gölgesinde inşa edilen neo-liberal soygun düzeninin görsel simgesiydi. Devletin göz yumduğu bu takım elbiseli “saygın” hırsızların yarattığı travma oldukça çarpıcıydı.

1990’lara ve 2000’lerin başına geldiğimizde ise sahneye “yeşil sermaye” vurguncuları çıktı. Yimpaş, Kombassan, Jetpa döneminin aktörleri, Batı kapitalizmine karşı “faizsiz, helal ortaklık” vadederek cami avlularında para topladı. Bu dönemin dolandırıcısı; kalın bıyıklı, tespihli, dili dualı, “hizmet ehli” görünümlüydü artık. Vurgun, tarikat ve cemaat ağlarıyla örülü siyasal islamcı bir kadrolaşmanın sermaye birikimi aracıydı. Çiftlik Bank’ın “Tosuncuk”u ile birlikte ise görsel dil, dijital dünyanın sanallığına, tesis açılışlarında çalınan mehter marşlarına ve kesilen kurbanlıklara, yani dini de elden bırakmayan lümpen bir “yerli-milli” pespayeliğe evrildi.

Eylül 2026’da patlayan fon krizi ise bu vurgun düzeninin ulaştığı en “kurumsal”, en “steril” ve en tehlikeli aşamadır. Karşımızda artık kasketli Sülün Osmanlar ya da elinde tespihle tahsilat yapan bıyıklı taşra müteahhitleri yok. Sahnenin yeni sahipleri; plazalardaki devasa cam ofislerde oturan, burjuva ekonomi dergilerine “Finansın Geleceğini Şekillendiren Lider” başlıklarıyla kapak pozu veren, İngilizce finans jargonunu su gibi konuşan parlak CEO’lar.

Daha da çarpıcısı; bu modern, Batılı ve steril finans dili, iktidarın “muhafazakâr” kodlarıyla akıl almaz bir uyum içinde birleşiyor. Yüz binlerce insanı soyan şebekenin kilit şirketlerinden Pusula Portföy’ün 28 yaşındaki patronunun, vurgun parasıyla aldığı 19,5 milyon dolarlık lüks özel jetiyle tarikat şeyhlerini ve emekli vaizleri umreye taşıması, sadece bir magazin detayı değil… ‘90’larda cami avlusunda bavullarla yapılan o ilkel sömürünün, bugün SPK onaylı lüks jetlerde nasıl bir kimliğe dönüştüğünün en somut kanıtıdır.

Türkiye’de kapitalizm kurumsallaştıkça soygunun estetiği de pürüzsüzleşmektedir. Eskiden dolandırıcı, en azından görünürde devletin polisi ya da yasasından kaçan “kanun kaçağı” idi. Bugün ise dolandırıcı, cebimizdeki 200 liralık resmi banknotlara imza atan eski devlet bürokratının ta kendisidir. Eskiden Sülün Osman devletin köprüsünü “gizlice” satardı; bugün CEO’lar devletin resmi fon platformu üzerinden, yasal güvencelerle işçinin alın terini hortumlamaktadır.

Dolandırıcının kasketten fese, hacı şahinden lüks jete, sokak köşesinden çıkıp borsa ekranına yerleştiği bu kültürel evrim, safların artık ne kadar keskinleştiğinin, burjuva kurumlarının nasıl çürüdüğünün de hikayesini anlatmaktadır aynı zamanda…